Şema Terapi ve Temel Ruhsal İhtiyaçlar
Şema Terapi’nin teorisinde, çocukluk dönemi ruhsal temel ihtiyaçlar önemli bir yer tutar. Buna göre, eğer temel ihtiyaçlarınız yeterince karşılanıyorsa, ruhsal şikayetler daha azdır ve çevrenizle uyum içinde yaşama ihtimaliniz çoğu zaman daha fazla olacaktır.
Bu temel ruhsal ihtiyaçlarımız dört ana başlık altında ele alınabilir:
- Sevgi ve Aidiyet İhtiyacı
- Saygı İhtiyacı
- Güven ve Adalet
- Konfor ve Özgürlük
Ruhsal sorunların temelinde yatan 18 şema, bu dört ihtiyacın altında toplanır. Şimdi bu ihtiyaç alanlarına ve şemalara birlikte bakalım.
Sevgi ve Aidiyet İhtiyacı ve Şemaları
Sevgi ihtiyacı karşılanmış kişiler muhtemelen şu şekilde hisseder:
“Herkes kadar sevilmeye layığım ve çevremde beni seven insanlar var. Ben de sevebilirim. İnsanlarla aram iyidir, bir gruba ait olabilirim. Herkes kadar kusurlu, herkes kadar özelim. Aradığım sevgi ve aidiyeti almak için çok özel veya kusursuz olmama gerek yok.”
Bu alan sevgi alıp verme ve bir gruba ait olma ihtiyacımızla ilgilidir.
Duygusal Yoksunluk Şeması
Kişinin normal duygusal ihtiyaçlarının diğerleri tarafından yeterince karşılanmayacağı beklentisidir. Üç tür yoksunluk vardır:
- Bakım yoksunluğu: ilginin, duygusallığın, sıcaklığın veya arkadaşlığın eksikliği
- Şefkat-Sevgi yoksunluğu: anlaşılma, dinlenme, kendini ifade etme eksikliği
- Kollanma-Korunma yoksunluğu: başkalarının rehberliği veya kuvvetinin eksikliği
Kusurluluk Şeması
Kişi kendisini kusurlu, yetersiz veya sevilmez hisseder. Eleştirilmeye, dışlanmaya ve suçlanmaya aşırı duyarlıdır. Kusurlar gizli veya açık olabilir.
Sosyal İzolasyon Şeması
Tüm dünyadan ayrı, diğer insanlardan farklı veya herhangi bir grubun parçası olmama hissidir.
Duyguları Bastırma Şeması
Kişi, yanlış yapmaktan, kabul görmemekten veya kötü sonuçlardan kaçınmak için doğal hislerini ve iletişimini denetim altında tutar.
- Öfke ve saldırganlığın bastırılması
- Aşırı düzenlilik ve planlama
- Olumlu dürtülerin baskılanması (neşe, cinsel uyarılma, oyun)
- Alışkanlıklara ve adetlere aşırı dikkat
- Duyguları ve ihtiyaçları serbestçe ifade edememe
Saygı İhtiyacı ve Şemaları
Bu alan üretkenlik ve kendini ortaya koyma ile ilgilidir:
“Ben de diğerleri kadar yetenekliyim. Öğrenebilirim ve başarmak için gerekli adımları atacak dirence sahibim. Karşıma çıkan sorunlarda kendimi savunabilir ve koruyabilirim.”
Başarısızlık Şeması
Kişi kendisini sürekli yetersiz veya başarısız hisseder.
Boyun Eğicilik Şeması
Kişi karar ve kontrolü başkalarına bırakır. Öfke veya terk edilme korkusu nedeniyle ihtiyaçlarını bastırır.
Bağımlılık Şeması
Kişi, başkalarından yardım almazsa gündelik sorumluluklarını yerine getiremeyeceğine inanır.
İç İçelik Şeması
Kişi, önemli birine aşırı duygusal bağlıdır ve bu kişi olmadan mutlu olamayacağına inanır.
Güven ve Adalet İhtiyacı ve Şemaları
Bu alanda tehlike algısı ve adalet hassasiyeti öne çıkar. Şemalar şunlardır:
Dayanıksızlık Şeması
Tıbbi, ruhsal, maddi, adli ve doğal olaylara karşı aşırı hassasiyet içerir.
Karamsarlık Şeması
Hayatta kötü olayların kaçınılmaz olduğunu düşünür.
Kuşkuculuk Şeması
İnsanların kötü niyetli veya ihmalkâr olacağını sürekli düşünür.
Terk Edilme Şeması
Yakın ilişkilerde diğerlerinin eninde sonunda terk edeceğine inanır.
Fedakarlık Şeması
Kendi haklarını diğerlerinin ihtiyaçlarının önüne koymaz.
Cezalandırıcılık Şeması
Hatalara karşı aşırı duyarlıdır, affetmeye gönülsüzdür.
Yüksek Standartlar Şeması
Kişi, davranış ve iş becerilerinde çok yüksek standartlara ulaşılması gerektiğine inanır.
Konfor ve Özgürlük İhtiyacı ve Şemaları
Bu alanda kişi uzun vadeli hedeflere sabredebilme kapasitesine güvenir ve engellenmeye tolerans gösterir. Şemalar şunlardır:
Haklılık Şeması
Kişi, diğerlerine göre üstün olduğuna inanır ve özel haklara sahiptir.
Yetersiz Özdenetim Şeması
Uzun vadeli hedeflere erişimde disiplin ve engellenmeye tolerans gösterememe.
Statü Arayıcılık Şeması
Kişi, ayrıcalıklı muamele görebilmek için yüksek statülere ulaşmaya ve çevresindekilerin takdirini kazanmaya çalışır.
